البته امعان نظر در انعكاسى كه تأسيس امپراطورى مغول در تاريخ آسياى ميانه داشته و آثارى كه از سازمان آن در دولت‌هاى پديد آمده بر ويرانه‌هاى آن باقى مانده ، واجد اهميت بسيار و شايان توجه فراوان است . ولى پاسخ اين پرسشها مىتواند موضوع تأليفى مستقل و عليحده باشد « 1 » .

--> ( 1 ) - ( لازم است خاطر نشان شود كه به رغم ارزش عالى تحقيق حاضر ، بطورى كه در « مقدمه » گفته شد ، تعبير كلى و . و . بارتولد دربارهء عواقب و نتايج فتوحات مغول در سير تكامل اجتماعى و اقتصادى و سياسى و فرهنگى كشورهاى آسياى مقدم و ميانه مورد قبول تاريخ نگاران شوروى نمىباشد . و . و . بارتولد آشكارا ميزان خرابيهائى را كه لشكر مغول باعث گشته و حقايق سقوط اقتصادى و فرهنگى بعد از آن را كم گرفته و به ويژه گفته‌هاى ابن اثير و جوينى و رشيد الدين و ديگر منابع را دربارهء ويرانىهاى عظيمى كه همعنان فتوحات مغول بوده آن چنان كه بايد و شايد ارج ننهاده و يوغ اساس مالياتى را كه مغولان مقرر كرده بودند كما هو حقه درك نكرده است . ارزيابى كلى مورخان شوروى دربارهء اهميت تاريخى فتوحات مغول كماكان منفى مىباشد . بر سبيل نمونه به تأليفات زير مورخان شوروى رجوع شود : علىزاده ، « تاريخ اجتماعى و اقتصادى و سياسى آذربايجان » ( فصول III - V ) ؛ بلنيتسكى ، « در موضوع مناسبات اجتماعى در ايران » ؛ گركوف - ياكوبوسكى ، « قزل اردو » ، ص 56 - 47 ؛ 258 - 257 ؛ زاخودر ، « تاريخ قرون وسطى در شرق » ، ص 115 - 109 ؛ ناسونوف ، « مغولان و روسيه » ؛ پطروشفسكى ، « كشاورزى » ، ص 54 - 29 ، 83 - 67 ، 339 - 324 ، 414 - 340 ( فصول ، I ، VII - IX , II ) ؛ تولستوف ، « بررد . . » ص 294 و بعد ؛ ياكوبوسكى - در كتاب « تاريخ اقوام ازبكستان » ، مجلد I ، ص 332 - 306 ( بخش VI ، فصل III ) ؛ از او هم - در كتاب « تاريخ جمهورى شوروى ازبكستان » مجلد I ، كتاب I ، ص 303 - 279 ( بخش III ، فصل VIII ) . نيز رجوع شود به مقالهء اى . م . مايسكى ( « چنگيز خان » ) ، كه ارزيابى نقش تاريخى چنگيز خان و عواقب فتوحات مغول در آن بيان شده . - تحريريه ) .